Gần đây, trên LinkedIn, tại các hội thảo và trong các cuộc họp với khách hàng, một thuật ngữ xuất hiện với tần suất cao: tín chỉ, bao gồm tín chỉ carbon, tín chỉ năng lượng tái tạo (I-REC) và tín chỉ nhựa, phản ánh mức độ quan tâm ngày càng tăng đến các cơ chế này trong lĩnh vực ESG và quản lý carbon.

Đi kèm là những câu chuyện rất “hấp dẫn” như là mua tín chỉ carbon để *trung hoà phát thải, dùng I-REC để giảm chi phí carbon và tuân thủ CBAM, thậm chí, có cảm giác như chỉ cần mua đúng loại tín chỉ là giải quyết được bài toán ESG.

Do đó, cần làm rõ một cách dễ hiểu: tín chỉ carbon không phải là ‘giải pháp’, mà chỉ là một ‘cơ chế’. Nếu doanh nghiệp nhầm lẫn hai khái niệm này, họ dễ rơi vào hai cái bẫy: chi tiền sai chỗ, hoặc thậm chí xây dựng chiến lược ESG dựa trên nền tảng kế toán carbon không hợp lệ

Thứ nhất, vì sao lại cần có tín chỉ?

Tín chỉ không phải là một sáng tạo “xanh” mang tính đạo đức. Nó là một giải pháp rất thực tế, thậm chí hơi “kinh tế học khô khan”.

Khi thế giới đối mặt với một bài toán: Không phải doanh nghiệp nào cũng có thể giảm phát thải ngay nhưng tổng lượng phát thải toàn hệ thống vẫn phải giảm. Thế thì làm thế nào?

Vậy nên, một cơ chế được tạo ra với nguyên tắc: Ai giảm được trước thì phần giảm đó có thể chuyển nhượng cho người chưa giảm được

Để cơ chế này vận hành, cần làm một loạt các đầu việc lần lượt như sau:

1. Xác định ”baseline” ( nôm na là nếu không làm gì thì sẽ phát thải bao nhiêu)

2. Có “hành động cải thiện”

3. Đo lường phần “giảm thêm” (additionality)

4. Chuẩn hoá thành một đơn vị ví dụ như tấn carbon tương đương (tCO2e)

5. Cho phép giao dịch

Và thế là, một “đơn vị môi trường” trở thành một tài sản có thể mua – bán

Để hình dung quy mô: thị trường carbon tự nguyện toàn cầu năm 2024 ghi nhận khoảng 176 triệu tín chỉ được “retire” (sử dụng để bù trừ), với giá trị giao dịch khoảng 1,4 tỷ USD. Sang 2025, con số này thậm chí còn giảm đi khi retirements chỉ đạt 157 triệu tấn, giảm 7% so với 2024, và thấp xa so với kỳ vọng “vượt 1 tỷ tấn vào 2030” mà nhiều phân tích từng đưa ra đầu thập kỷ. Có vẻ thị trường đang chững lại vì khủng hoảng niềm tin chứ không phải vì thiếu nhu cầu khí hậu.

Ba loại tín chỉ phổ biến – giống nhau ở đâu, khác nhau ở đâu?

1. Tín chỉ carbon

– 1 tín chỉ = 1 tấn CO₂ tương đương được giảm hoặc hấp thụ

– Sinh ra từ các dự án: trồng rừng, năng lượng tái tạo, cải tiến công nghệ, thu giữ methane…

– Tồn tại ở cả compliance market (bắt buộc, ví dụ EU ETS, Vietnam ETS pilot) và voluntary market*(tự nguyện)

Đây là loại gần nhất với “giảm phát thải thật” — nhưng “gần nhất” không có nghĩa là “luôn luôn thật”. Trong thị trường tự nguyện (Voluntary Carbon Market – VCM), các dự án năng lượng tái tạo vẫn chiếm ~39% thị phần năm 2024, dù phần lớn methodologies cũ của loại dự án này đã bị ICVCM (Integrity Council for Voluntary Carbon Market) loại khỏi danh sách hợp chuẩn Core Carbon Principles vì không đáp ứng được tiêu chí additionality. Nói cách khác: một phần lớn tín chỉ carbon đang lưu hành trên thị trường không còn được giới chuyên môn coi là chất lượng cao.

Giá cả cũng phản ánh sự phân hoá đó: tín chỉ chất lượng cao (nature-based removal) có thể đạt trên 20 USD/tấn, trong khi tín chỉ rẻ tiền từ dự án năng lượng tái tạo cũ chỉ vài USD, chênh nhau cả chục lần cho cùng một “tấn CO₂”.

2. I-REC (chứng chỉ điện tái tạo)

– 1 I-REC = 1 MWh điện tái tạo được sản xuất và đưa lên lưới

– Không phải là “giảm phát thải” mà là chứng nhận về nguồn gốc điện

– Chủ yếu sử dụng cho báo cáo Scope 2 theo GHG Protocol (market-based method)

Hiểu đúng như vậy, thì đây là công cụ kế toán carbon, không phải công cụ giảm carbon. Nghĩa là, một I-REC có ý nghĩa là: “tôi đã trả tiền cho 1 MWh điện sạch ở đâu đó trên cùng lưới điện”, nhưng không có nghĩa là nhà máy của bạn thực sự dùng điện mặt trời, và càng không nói rằng tổng phát thải hệ thống đã giảm đi.

3. Tín chỉ nhựa (Plastic Credit)

– 1 tín chỉ = một lượng nhựa(thường là 1 tấn) được thu gom / tái chế / xử lý

– Sinh ra từ các dự án quản lý rác thải, đặc biệt ở các nước đang phát triển

– Gần như hoàn toàn thuộc voluntary market — chưa có cơ chế compliance nào công nhận rộng rãi

Đây là cách xử lý “dấu chân nhựa”, không liên quan trực tiếp tới carbon, và cũng không thể dùng để báo cáo phát thải.

Điểm hiểu sai phổ biến nhất: I-REC ≠ Carbon, đặc biệt dưới áp lực của CBAM

Một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất như bài LinkedIn sáng nay, là khuyên doanh nghiệp mua I-REC để giảm chi phí CBAM khi xuất sang EU.

Nghe rất hợp lý nhưng thật ra không đúng bản chất và thậm chí, lời khuyên này có thể gây lãng phí cho doanh nghiệp.

CBAM sẽ chính thức bước vào giai đoạn tài chính từ 1/1/2026, với nghĩa vụ mua chứng chỉ đầu tiên phải hoàn tất trước 30/9/2027. Cơ chế này vận hành dựa trên một logic khác hoàn toàn so với báo cáo Scope 2 thông thường.

– CBAM yêu cầu emissions thực tế đo lường được theo phương pháp luận EU

– Nếu doanh nghiệp không cung cấp được số liệu thực, EU áp default values theo quốc gia + product, kèm mark-up: 10% năm 2026, 20% năm 2027, và 30% từ 2028 trở đi (Bipartisan Policy Center, 1/2026)

– Với điện sử dụng trong sản xuất, CBAM chỉ chấp nhận emission factor thấp hơn lưới quốc gia trong các trường hợp rất hẹp: nhà máy có kết nối kỹ thuật trực tiếp với nguồn phát, hoặc có Power Purchase Agreement (PPA) đủ điều kiện theo Annex II và III của Implementing Regulation (EU) 2025/2621

Nghĩa là, việc mua I-REC “rời” (unbundled) – là không kèm hợp đồng mua điện trực tiếp – không được CBAM công nhận để giảm indirect emissions. Hiện tại EU chỉ chấp nhận emission factor lưới quốc gia, hoặc factor thực tế nếu có PPA hợp lệ. Điều này đã được Sandbag và nhiều think-tank khí hậu phân tích như một “lỗ hổng” mà EU đang dần siết lại, chứ không phải một con đường mở.

Vậy nên tóm lại thì:

– Mua I-REC có thể giúp doanh nghiệp **báo cáo Scope 2 theo market-based method** xanh hơn (theo GHG Protocol)

– Có giá trị cho báo cáo PTBV theo các chuẩn CDP, GRI, IFRS S1 S2 ở mức khai báo

Nhưng KHÔNG giúp giảm nghĩa vụ CBAM và KHÔNG đồng nghĩa với việc lưới điện thực sự sạch hơn

Đây là khoảng cách giữa carbon accounting và carbon reality – và CBAM đang là cơ chế đầu tiên buộc doanh nghiệp nhìn thẳng vào khoảng cách đó.

Tóm lại, vấn đề không nằm ở tín chỉ – mà ở cách chúng ta hiểu nó

Tín chỉ không phải là “giấy phép để phát thải”. Cũng không phải là “lối tắt” để trở nên bền vững, nó là một “công cụ” để định lượng giá trị môi trường và phân bổ lại giá trị đó trong hệ thống.

Nếu hiểu đúng và sử dụng đúng, tín chỉ giúp doanh nghiệp để tạo động lực tài chính cho các dự án xanh thực sự và thúc đẩy chuyển dịch năng lượng ở các khu vực thiếu vốn, rất hiệu quả để hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển đổi (transition tool, không phải end state)

Nhưng nguy hiểm hơn, nếu hiểu sai, tín chỉ sẽ trở thành công cụ “làm đẹp báo cáo hoặc một khoản chi phí phát sinh không tạo ra giá trị tuân thủ, hoặc tệ hơn – một lớp vỏ greenwashing mà chính cơ quan quản lý EU và ICVCM đang ngày càng cảnh giác

Có lẽ câu hỏi không phải là: ”Nên mua loại tín chỉ nào?”

Mà là: ”Tôi đang giải quyết bài toán gì – compliance, reporting, hay chuyển đổi thực sự?”

Ba bài toán này có ba loại “tín chỉ” khác nhau, và nhầm lẫn giữa chúng là cách nhanh nhất để vừa tốn tiền, vừa không đạt được mục tiêu nào.

– Compliance (CBAM, ETS Việt Nam): cần emissions thực tế + tín chỉ được công nhận chính thức trong cơ chế đó

– Reporting (CDP, GRI, IFRS S2, CSRD): I-REC và tín chỉ VCM có thể có vai trò, nhưng phải khai báo minh bạch

– Transition thực sự: bắt đầu từ giảm phát thải tại nguồn, tín chỉ chỉ là phần bù cho những gì không thể giảm được

Vì không phải tín chỉ nào cũng giúp bạn “giảm nghĩa vụ”. Có những tín chỉ chỉ giúp bạn kể một câu chuyện tốt hơn, và có những câu chuyện, đến năm 2027, sẽ không còn ai muốn nghe.

Theo Cẩm Chi’s Substack: ESG in Practice: https://esgcamchi.substack.com/p/hieu-ung-ve-cac-loai-tin-chi-ma-ai?r=5j7dnc&utm_medium=ios&triedRedirect=true