Counting what counts – Đếm cái gì đáng đếm
Thời điểm Quản trị công ty (Corporate Governance) bắt đầu được MCG tiếp cận tại Việt Nam vào khoảng năm 2008, một trong những framework thường được nhắc đến là Counting What Counts của Epstein và Birchard. Đó là giai đoạn chưa ai nói nhiều về ESG ở Việt Nam, chúng ta chưa ký Paris Agreement và tất nhiên, chưa có báo cáo phát triển bền vững nào được công bố.
Nhưng mỗi khi bắt đầu một hợp đồng tư vấn mới, framework này vẫn thường được MCG mở lại để tìm câu trả lời cho một câu hỏi tưởng chừng rất đơn giản nhưng cũng rất khó: bắt đầu từ đâu?
Ở chính giữa, một từ duy nhất: Accountability – trung tâm của một hình đa giác.
Và sau gần hai thập kỷ, đây vẫn là một trong những cách giải thích về phát triển bền vững cô đọng nhất.
Đếm cái đáng đếm, chứ không phải đếm cái dễ đếm
Doanh nghiệp nào cũng đếm doanh thu, đếm lợi nhuận, đếm chi phí. Vì chúng dễ đếm. Chúng có chuẩn mực, có phần mềm, có kiểm toán, có người bị kỷ luật nếu sai.
Nhưng những thứ quyết định doanh nghiệp còn sống sau mười năm nữa hay không – lòng tin của khách hàng, tay nghề của người ở lại, giấy phép xã hội từ cộng đồng quanh nhà máy, rủi ro môi trường đang tích lại rất chậm – thì gần như không ai đếm.
Không phải vì chúng không quan trọng, mà vì chúng khó để đếm và khó để đếm chính xác.
Và cái gì không được đếm thì không được quản. Cái gì không được quản thì, đến một ngày, sẽ tự nó quản chúng ta.
Đọc vòng tròn từ lõi ra ngoài
Ở trung tâm không phải “lợi nhuận”. Không phải “tăng trưởng”. Là Accountability – trách nhiệm giải trình.
Nghĩa là doanh nghiệp phải trả lời được, có bằng chứng, cho một câu hỏi rất giản dị: anh đã làm gì, bằng nguồn lực của ai, và kết quả ra sao.
Bao quanh cái lõi ấy là bốn nhóm mà doanh nghiệp phải giải trình: cổ đông, khách hàng, người lao động, cộng đồng. Cổ đông chỉ là một trong bốn. Nếu tối ưu cho cổ đông bằng cách bào mòn ba nhóm còn lại, doanh nghiệp không tạo ra giá trị – mà chỉ đang vay của tương lai để trả cho năm hiện tại.
Lớp thứ ba là bốn hệ thống nội tại: governance, measurement, management systems, reporting. Đây là bộ máy biến lời hứa thành hành động, mà thiếu một trong bốn, cam kết chỉ còn là khẩu hiệu treo ở sảnh.
Và vòng ngoài cùng – tám bước – là phần chạy – phần vận hành.
Vòng tròn quay như thế nào
Tám bước, theo đúng thứ tự mà Epstein và Birchard đặt ra:
Một — chiến lược, cùng Hội đồng quản trị. Không phải cùng phòng marketing. Không phải cùng bộ phận HSE. Cùng HĐQT.
Hai — mục tiêu và các yếu tố thành công then chốt. Cái mơ hồ được ép thành cái cụ thể: giảm bao nhiêu phần trăm, trong bao nhiêu năm, ở dây chuyền nào.
Ba — thước đo tài chính, vận hành và xã hội. Đây là chỗ phát triển bền vững thôi làm thơ và bắt đầu làm số.
Bốn — sáng kiến. Những việc phải làm để các con số kia dịch chuyển.
Năm — chỉ tiêu và ngân sách. Sáng kiến được cấp tiền thật, gắn mốc thời gian thật. Không có dòng ngân sách nghĩa là không có cam kết.
Sáu — lương và khen thưởng. Thu nhập của người điều hành gắn với các chỉ số đó.
Bảy và Tám — báo cáo, rà soát nội bộ, rồi báo cáo ra bên ngoài.
Rồi bốn mũi tên Feedback đưa tất cả quay trở lại bước một.
Vòng tròn, không phải đường thẳng. Số liệu không đi lên rồi dừng ở một quyển báo cáo — nó quay ngược lại để sửa mục tiêu, sửa ngân sách, sửa cả chiến lược.
Một chu trình không khép lại thì không phải chu trình, nó chỉ là một quy trình dài.
Chỗ vòng tròn hay bị đứt
Trong phần lớn doanh nghiệp Việt Nam hiện nay, chu trình này bị nhảy cóc: từ bước một sang thẳng bước tám.
Có chiến lược bền vững trên slide, có báo cáo PTBV, nhưng rỗng ở giữa.
Không có thước đo, không có ngân sách. Và đặc biệt, không có bước sáu – không một ai bị ảnh hưởng thu nhập vì để phát thải tăng, vì để tai nạn xảy ra, vì để người giỏi bỏ đi.
Khi bước sáu trống, toàn bộ vòng tròn trở thành đồ trang trí.
Greenwashing hiếm khi là nói dối. Nó thường là nói thật một điều mà không hệ thống nào bảo đảm.
Vì sao Ban lãnh đạo ngồi ngay ở bước một
Epstein và Birchard đặt “Board of Directors” vào bước đầu tiên. Và đặt governance làm ô đầu tiên trong lớp hệ thống. Điều đó rõ ràng không phải ngẫu nhiên.
Chỉ Ban lãnh đạo mới có thẩm quyền đánh đổi. Giữa lợi nhuận quý này và một khoản đầu tư chỉ sinh lợi sau năm năm – người điều hành, nếu bị đo bằng lợi nhuận quý, sẽ luôn chọn quý này. Đó không phải lỗi đạo đức mà là lỗi thiết kế. Và nếu hiểu như vậy thì lỗi thiết kế chỉ có thể sửa từ nơi thiết kế được vẽ ra.
Chỉ Ban lãnh đạo mới khép được vòng tròn này. Báo cáo ra bên ngoài chỉ có nghĩa nếu có ai đó ở bước một buộc phải giải trình về nó. Không có một HĐQT thực chất, mũi tên feedback đứt và vòng tròn duỗi thẳng thành một đường đi vào ngăn kéo.
Và chỉ governance mới gắn được tiền với hành vi. Uỷ ban nhân sự và lương thưởng quyết định thưởng của Chủ tịch HĐQT gắn với cái gì. Đây là đòn bẩy mạnh nhất mà phát triển bền vững có trong tay – và cũng là đòn bẩy bị bỏ quên nhiều nhất.
Cho nên câu hỏi “bắt đầu từ đâu” không có nhiều đáp án như ta tưởng.
Phát triển bền vững không bắt đầu từ một báo cáo. Nó bắt đầu từ một quyết định của những người ngồi ở bàn cao nhất – và từ việc họ chấp nhận bị đo bằng chính quyết định đó.
Có lẽ, đây mới là điều quan trọng nhất
Chúng ta hay nói doanh nghiệp Việt Nam “chưa hiểu ESG”.
Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp hiểu khá rõ những rủi ro của mình. Họ biết nhà máy nào hay xảy ra chuyện, đội nào giữ được người, khu dân cư nào sẽ gọi lên phường nếu vận hành ban đêm.
Cái họ thiếu không phải là nhận thức. Cái họ thiếu là một cách để những điều họ vốn đã biết được đếm, được cấp ngân sách, được gắn vào lương, và được đưa lên bàn của Ban lãnh đạo.
Framework này không dạy ai điều gì mới. Nó chỉ đưa ra một vòng tròn để đặt những gì doanh nghiệp vốn đã biết vào đúng chỗ.
Và nó nhắc rằng cái vòng ấy chỉ quay được nếu người ở bước một chịu quay trước.
Một cuốn sách được phát hành từ năm 1999, một framework được nhiều người tiếp cận từ khoảng năm 2008 thông qua chương trình ACCA. Chẳng có chữ nào nói về net zero, về carbon credit, về double materiality mà chỉ hỏi một câu, và hỏi rất kiên nhẫn, suốt gần ba trăm trang:
Anh đang đếm cái gì?
Có những câu hỏi hai mươi bảy năm vẫn chưa cũ. Có lẽ vì chúng ta vẫn chưa trả lời…
