Trong một buổi đào tạo nội bộ do MCG thực hiện tại doanh nghiệp, đội ngũ chuyên gia của MCG đã nhận được một câu hỏi:

“Theo xu hướng hiện nay, Báo cáo Phát triển bền vững cần được đảm bảo bởi bên thứ ba độc lập. Trước đây, kiểm toán nội bộ của tập đoàn chúng tôi vẫn thực hiện công việc này. Vậy vai trò của kiểm toán nội bộ bây giờ là gì?”

.Đây là câu hỏi rất điển hình khi các doanh nghiệp bắt đầu bước từ giai đoạn làm báo cáo PTBV như một hoạt động công bố thông tin sang giai đoạn quản trị dữ liệu ESG một cách có hệ thống và có thể kiểm chứng.

Theo nghiên cứu của MCG về chất lượng công bố thông tin của các doanh nghiệp trong rổ VNX Allshare, hiện đã có 11 doanh nghiệp niêm yết thực hiện đảm bảo độc lập (limited assurance) đối với Báo cáo Phát triển bền vững. Mặc dù con số này chưa lớn, đây là tín hiệu cho thấy xu hướng áp dụng assurance đối với thông tin ESG đang ngày càng rõ nét và nhu cầu của thị trường đối với hoạt động này đang gia tăng.

Nhiều doanh nghiệp cho rằng khi có bên đảm bảo độc lập tham gia thì vai trò của kiểm toán nội bộ sẽ giảm đi. Tuy nhiên, thực tế lại ngược lại. Kiểm toán nội bộ đang trở thành một mắt xích quan trọng hơn trong toàn bộ hệ thống đảm bảo chất lượng dữ liệu ESG.

Để hiểu rõ hơn vai trò này, trước hết cần nhìn lại lý do vì sao Báo cáo Phát triển bền vững ngày càng cần được đảm bảo bởi bên thứ ba độc lập.

Vì sao Báo cáo Phát triển bền vững ngày càng cần được đảm bảo bởi bên thứ ba?

Trong báo cáo tài chính, thông tin chủ yếu là định lượng và được xây dựng trên hệ thống chuẩn mực kế toán đã tồn tại hàng chục năm. Vì vậy việc kiểm toán báo cáo tài chính đã trở thành một thông lệ bắt buộc ở hầu hết các thị trường.

Báo cáo phát triển bền vững thì khác. Báo cáo Phát triển bền vững có phạm vi thông tin rộng hơn và bao gồm cả dữ liệu định lượng lẫn thông tin định tính.

Thông tin định lượng

• Phát thải khí nhà kính
• Tiêu thụ năng lượng
• Tỷ lệ tai nạn lao động
• Tỷ lệ nữ trong quản lý

Thông tin định tính

• Chính sách môi trường
• Chiến lược phát triển bền vững
• Quản trị rủi ro ESG
• Thực hành quản trị doanh nghiệp

Sự kết hợp giữa dữ liệu định lượng và mô tả định tính khiến việc đảm bảo độ tin cậy của Báo cáo Phát triển bền vững trở nên phức tạp hơn so với báo cáo tài chính.

Trong những năm gần đây, nhiều chuẩn mực và khuôn khổ quốc tế đã được xây dựng nhằm chuẩn hóa cả hoạt động báo cáo và hoạt động đảm bảo đối với thông tin phát triển bền vững.

Các xu hướng nổi bật

1. Sự ra đời của các chuẩn mực báo cáo PTBV và chuẩn mực về dịch vụ bảo đảm với thông tin PTBV

Các chuẩn mực báo cáo phát triển bền vững như GRI, IFRS S1 và IFRS S2 đang từng bước chuẩn hóa cách doanh nghiệp công bố thông tin về phát triển bền vững.

Song song với đó,  các chuẩn mực về assurance đối với thông tin phi tài chính cũng đang phát triển mạnh.

Một số chuẩn mực thường được sử dụng gồm:

• ISAE 3000 – Chuẩn mực đảm bảo đối với thông tin phi tài chính
• SA8000 / SA5000-series
• Các hướng dẫn assurance của GRI và ISSB

Những chuẩn mực này đặt nền tảng cho việc đảm bảo độc lập đối với dữ liệu ESG, tương tự như kiểm toán báo cáo tài chính.

2. Yêu cầu pháp lý ngày càng rõ ràng

Một bước ngoặt quan trọng là sự ra đời của European Sustainability Reporting Standards (ESRS) trong khuôn khổ Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) của Liên minh châu Âu.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng CSRD không áp dụng cho tất cả doanh nghiệp. Quy định này chủ yếu áp dụng đối với:

• Các công ty lớn niêm yết tại EU.
• Các doanh nghiệp lớn hoạt động tại EU vượt một số ngưỡng về doanh thu, tài sản hoặc số lao động.
• Trong các giai đoạn tiếp theo, một số doanh nghiệp ngoài EU có hoạt động kinh doanh đáng kể tại thị trường EU.

Đối với các doanh nghiệp thuộc phạm vi áp dụng, CSRD yêu cầu:

• Công bố thông tin phát triển bền vững theo chuẩn ESRS.
• Báo cáo phải được đảm bảo bởi một bên độc lập.

Ở giai đoạn đầu, mức đảm bảo thường là limited assurance, và trong tương lai có thể tiến tới reasonable assurance, tương tự như báo cáo tài chính.

Điều quan trọng là: dù nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam chưa trực tiếp thuộc phạm vi CSRD, các yêu cầu này đang lan tỏa mạnh thông qua chuỗi cung ứng, nhà đầu tư và đối tác quốc tế.

Vì vậy, câu chuyện assurance đối với báo cáo PTBV không còn là xu hướng xa xôi, mà đang dần trở thành một chuẩn mực quản trị mới đối với các doanh nghiệp có hoạt động quốc tế.

Vai trò của kiểm toán nội bộ thay đổi như thế nào?

Theo thông lệ quốc tế, vai trò của kiểm toán nội bộ không mất đi khi doanh nghiệp sử dụng dịch vụ đảm bảo độc lập. Ngược lại, vai trò này được dịch chuyển sang việc đánh giá hệ thống kiểm soát đứng phía sau báo cáo.

Theo góc nhìn của MCG, chuỗi đảm bảo độ tin cậy của dữ liệu ESG có thể được hình dung như sau:

Tầng 1 – Bộ phận vận hành / ESG Team

Thu thập và tổng hợp dữ liệu.

Tầng 2 – Hệ thống kiểm soát nội bộ

Thiết lập quy trình, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát dữ liệu.

Tầng 3 – Kiểm toán nội bộ

Đánh giá hệ thống kiểm soát và mức độ tin cậy của quy trình.

Tầng 4 – Bên đảm bảo độc lập

Thực hiện assurance đối với Báo cáo Phát triển bền vững được công bố ra bên ngoài.

Trong cấu trúc này, kiểm toán nội bộ không phải là người “chứng nhận” báo cáo cho thị trường nữa.

Thay vào đó, họ đảm bảo rằng hệ thống dữ liệu phía sau báo cáo hoạt động đáng tin cậy.

Ba vai trò quan trọng của kiểm toán nội bộ trong Báo cáo Phát triển bền vững

1. Đánh giá hệ thống kiểm soát dữ liệu ESG

Dữ liệu ESG thường được phân tán tại nhiều phòng ban như:

• Vận hành
• Nhân sự
• Mua sắm
• Pháp chế
• Tài chính

Kiểm toán nội bộ có thể đánh giá:

• Quy trình thu thập dữ liệu.
• Hệ thống kiểm soát nội bộ.
• Tính nhất quán của dữ liệu giữa các đơn vị.

Nói cách khác, đối tượng kiểm toán không chỉ là báo cáo, mà là toàn bộ hệ thống dữ liệu ESG.

2. Thực hiện rà soát trước khi assurance diễn ra

Tại nhiều doanh nghiệp, kiểm toán nội bộ đóng vai trò như một bước pre-assurance review trước khi bên đảm bảo độc lập bắt đầu làm việc.

Các hoạt động có thể bao gồm:

• Rà soát tính logic và nhất quán của số liệu.
• Kiểm tra hồ sơ, tài liệu chứng minh.
• Đánh giá mức độ tuân thủ các chuẩn mực báo cáo.

Việc rà soát này giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro sai sót trước khi bước vào quá trình assurance chính thức.

3. Kiểm toán hệ thống quản trị ESG

Báo cáo Phát triển bền vững không chỉ phản ánh dữ liệu mà còn thể hiện cách doanh nghiệp quản trị các vấn đề môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp.

Kiểm toán nội bộ có thể đánh giá:

• Cơ chế quản trị ESG.
• Phân công trách nhiệm giữa các phòng ban.
• Quy trình ra quyết định liên quan đến các rủi ro bền vững.

Đây là lĩnh vực mà kiểm toán nội bộ có thể tạo ra giá trị đáng kể cho doanh nghiệp trong việc nâng cao hiệu quả quản trị.

Câu chuyện đang chuyển dịch từ ESG – câu chuyện truyền thông sang câu chuyện quản trị dữ liệu

Nếu nhìn rộng hơn, sự xuất hiện của assurance độc lập đang phản ánh một thay đổi lớn.

ESG không còn chỉ là một phần của truyền thông doanh nghiệp, mà đang trở thành một hệ thống dữ liệu có tác động đến tài chính, đầu tư và rủi ro.

Trong bối cảnh đó, kiểm toán nội bộ có thể đóng vai trò như:

người giữ chất lượng của hệ thống dữ liệu ESG trong doanh nghiệp.

Và có lẽ trong vài năm tới, một trong những thay đổi thú vị nhất của nghề kiểm toán nội bộ sẽ là:

Từ kiểm toán dữ liệu tài chính sang kiểm toán cả hệ thống dữ liệu bền vững của doanh nghiệp.