Chứng chỉ năng lượng tái tạo (I-REC) – đằng sau những gì bạn đã biết

Một con số gây bối rối

Giữa năm 2024, S&P Global Commodity Insights công bố một dữ liệu mà lẽ ra phải khiến cả người mua lẫn người bán I-REC tại Việt Nam băn khoăn: giá I-REC Việt Nam giao dịch trong khoảng 0,47–0,75 USD/MWh – thấp nhất Đông Nam Á, và chỉ bằng một phần nhỏ so với mức giá ở Đài Loan, Hàn Quốc, hay Nhật Bản, nơi cùng một loại chứng chỉ có thể được giao dịch ở mức 3–10 USD/MWh, thậm chí cao hơn với các vintage gần.

Phản xạ thông thường khi nhìn con số này là nghĩ về “lỗi thị trường”. Cung vượt cầu? Thủy điện quá tải? Chính sách FIT bùng nổ để lại hệ quả kéo dài? Tất cả đều đúng, và bài phân tích cung – cầu đã được viết rất nhiều.

Nhưng có một cách đọc khác, ít phổ biến hơn và theo MCG là đáng giá hơn: giá rẻ không phải là lỗi thị trường, nó là một tín hiệu chất lượng mà phần lớn người mua Việt Nam chưa biết đọc.

Bài viết này không nói về cung cầu. Bài viết này nói về một điều mà truyền thông ESG tại Việt Nam gần như chưa chạm tới: một I-REC không phải là một I-REC. Trong cùng một nhãn “chứng chỉ năng lượng tái tạo quốc tế”, có một phổ chất lượng trải rộng từ “rất có ý nghĩa khí hậu” đến “gần như vô nghĩa về mặt tác động”. Và phần lớn giao dịch ở Việt Nam hiện nay, một cách rất tình cờ hoặc rất cố ý, đang nằm ở nửa dưới của phổ đó.

Tầng thứ nhất: định nghĩa và công thức

Ở tầng thứ nhất – tầng mà 95% nội dung tiếng Việt về I-REC dừng lại – công thức đơn giản như sau:

1 I-REC = 1 MWh điện từ nguồn năng lượng tái tạo, được cấp chứng chỉ theo chuẩn quốc tế I-REC Standard (nay thuộc Evident).

Doanh nghiệp mua chứng chỉ, “retire” (rút khỏi lưu thông) lượng tương ứng với điện năng tiêu thụ, và có quyền tuyên bố Scope 2 -market-based – bằng không cho phần điện đã được “phủ” bởi chứng chỉ. Đây là logic kế toán khí nhà kính theo GHG Protocol, và về mặt kỹ thuật, nó hợp lệ.

Vấn đề của tầng thứ nhất là nó đánh đồng mọi MWh với nhau. Một MWh từ nhà máy thủy điện xây năm 1995, vốn đã vận hành thương mại đầy đủ không cần REC revenue, được coi ngang bằng với một MWh từ một trang trại điện gió ngoài khơi vừa vận hành năm 2024, nơi mà doanh thu REC có thể là yếu tố cuối cùng giúp dự án đủ khả năng trả nợ. Về mặt sổ sách, chúng giống hệt nhau. Về mặt tác động lên khí hậu, chúng cách nhau một khoảng cách lớn.

Tầng thứ hai là nơi bắt đầu đọc ra hố sâu khoảng cách đó.

Năm trục phân hoá chất lượng

Khi một chuyên gia kế toán carbon quốc tế nhìn vào một đơn hàng I-REC, họ không hỏi “giá bao nhiêu”. Họ hỏi năm câu hỏi sau.

1. Vintage — chứng chỉ này bao nhiêu tuổi?

Vintage là năm mà điện năng được sản xuất. Một I-REC có vintage 2019 về mặt kỹ thuật vẫn hợp lệ nếu chưa quá thời hạn tất toán của bên mua, nhưng về mặt tuyên bố ESG, nó gần như không còn ý nghĩa gì. Hầu hết các khung chuẩn quốc tế nghiêm túc — CDP, RE100, SBTi — đều yêu cầu chứng chỉ phải được vô hiệu hóa trong vòng 12–24 tháng kể từ khi điện năng được sản xuất, và phải thuộc cùng năm báo cáo với kỳ kế toán Scope 2 của doanh nghiệp.

Vintage cũ = giá rẻ hơn. Đây là một trong những lý do kỹ thuật đầu tiên giải thích vì sao rổ giá Việt Nam thấp. Một phần không nhỏ lượng chứng chỉ đang được chào bán trên thị trường Việt Nam hiện nay là *tồn kho vintage cũ* từ các nhà máy thủy điện — những chứng chỉ mà ở các thị trường trưởng thành hơn đã bị loại ra khỏi phạm vi chấp nhận của RE100 và các khung tương đương.

Một doanh nghiệp mua chứng chỉ vintage 2020 để báo cáo cho năm tài chính 2025 về mặt tuân thủ I-REC Standard vẫn *có thể* hợp lệ, nhưng nếu CDP hoặc kiểm toán của khách hàng downstream của họ nhìn kỹ, câu trả lời sẽ khác.

2. Technology (công nghệ) — nguồn điện đến từ đâu?

Không phải công nghệ tái tạo nào cũng mang cùng một mức “câu chuyện khí hậu”. Đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh nhất.

Thủy điện lớn (trên 20 MW), đặc biệt là các nhà máy đã vận hành trên 15 năm, trong phần lớn các khung chuẩn quốc tế nghiêm túc *không được coi là nguồn bổ sung có ý nghĩa cho mục tiêu khí hậu*. Lý do đơn giản: những nhà máy này đã tồn tại, đã được trả nợ, đã vận hành thương mại độc lập với thị trường REC. Việc một doanh nghiệp mua chứng chỉ từ chúng không khiến thêm một MWh năng lượng tái tạo nào được bổ sung vào lưới. Nó chỉ chuyển quyền tuyên bố “xanh” từ nhà máy sang doanh nghiệp mua — một giao dịch có tính kế toán thuần tuý.

RE100, khung cam kết được nhiều tập đoàn đa quốc gia sử dụng nhất, đã âm thầm siết lại tiêu chí từ vài năm nay: ưu tiên các nguồn vận hành trong 15 năm trở lại, có bằng chứng về tính bổ sung (additionality), và có hồ sơ địa lý – thời gian gần với nơi tiêu thụ. Thủy điện cũ Việt Nam không đáp ứng hầu hết các tiêu chí này.

Trong khi đó, phần lớn I-REC Việt Nam trên thị trường đến từ đâu? Từ thủy điện. Và phần lớn là các nhà máy đã hoạt động rất lâu trước khi có ai từng nghĩ tới REC.

Đây là tầng phân hoá thứ hai — và là tầng giải thích phần lớn mức chênh giá 10 lần giữa I-REC Việt Nam và I-REC Hàn Quốc. Khi mua Hàn Quốc, người mua đang mua một MWh *có khả năng* gắn với một dự án mới được vận hành nhờ một phần nào đó bởi revenue từ REC. Khi mua Việt Nam ở giá 0,5 USD/MWh, người mua gần như chắc chắn đang mua một MWh từ một nhà máy mà dù có REC hay không thì cũng đã vận hành y hệt như vậy từ hai thập kỷ trước.

3. Additionality (tính bổ sung) — dự án có “nhờ” REC mà sống không?

Additionality (tính bổ sung) là câu hỏi cốt lõi của mọi cơ chế công cụ khí hậu, từ tín chỉ carbon đến REC. Câu hỏi là: *nếu không có doanh thu từ chứng chỉ này, dự án này có tồn tại không?*

Với một trang trại điện gió mới vận hành năm 2024 ở một thị trường không có FIT, câu trả lời có thể là “không — revenue từ REC là phần biên cần thiết để dự án khả thi về tài chính”. Với thủy điện Hòa Bình, câu trả lời rõ ràng là “có — dự án này sẽ tồn tại dù I-REC có hay không”.

Additionality không phải là một thuộc tính được in trên chứng chỉ. Nó là một diễn giải, và nó đòi hỏi người mua phải thực sự đọc hồ sơ dự án, năm vận hành thương mại (COD), nguồn vốn ban đầu, và dòng tiền độc lập. Hầu như không có người mua doanh nghiệp Việt Nam nào hiện nay đi đến độ sâu này khi ký hợp đồng REC. Họ nhìn giá, nhìn số MWh, và ký.

Đây là khoảng trống lớn nhất của thị trường, và cũng là khoảng trống mà các nhà đầu tư FDI châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc bắt đầu phát hiện ra khi rà soát chuỗi cung ứng Việt Nam. Khi một bên mua ở châu Âu hỏi nhà cung cấp Việt Nam “bạn đang dùng REC loại nào?”, và câu trả lời là “I-REC thủy điện vintage 2019”, bên mua đó có thể không tranh cãi ngay tại bàn họp. Nhưng báo cáo CDP năm sau của họ sẽ có một dấu hỏi.

4. Bundled (đi kèm điện năng) vs Unbundled (tách rời điện năng) — có PPA đi kèm không?

Đây là trục phân hoá ít được hiểu nhất ở Việt Nam, nhưng lại là trục mà các khung chuẩn quốc tế coi trọng nhất.

Một REC bundled là chứng chỉ được mua kèm với chính điện năng vật lý từ nhà máy phát — thường qua một hợp đồng PPA (Power Purchase Agreement) hoặc, ở Việt Nam từ 2024, qua cơ chế DPPA (Direct Power Purchase Agreement). Người mua vừa nhận điện vừa nhận chứng chỉ, và trên sổ sách, có một đường nối tài chính và vật lý rõ ràng giữa nguồn phát và tải tiêu thụ.

Một REC unbundled là chứng chỉ được tách rời khỏi điện năng. Doanh nghiệp mua nó như mua một giấy chứng nhận rời – không có dòng điện vật lý nào đi kèm, không có hợp đồng dài hạn nào với nhà phát. Đây là phần lớn thị trường I-REC Việt Nam hiện nay.

Tại sao điều này quan trọng? Vì unbundled REC, theo phân tích của các tổ chức như Trove Research, CDP, và ngày càng nhiều bài báo học thuật, gần như không tạo ra tác động nào lên việc xây dựng năng lực phát điện tái tạo mới. Nó là một giao dịch kế toán. Nó chuyển quyền tuyên bố từ A sang B, nhưng không bổ sung thêm một MW công suất nào cho hệ thống điện. Trong khi đó, một REC bundled với một PPA dài hạn cho một dự án mới — đặc biệt là các DPPA mà Việt Nam vừa mở khung pháp lý năm 2024 — có logic đầu tư rõ ràng: chính cam kết mua dài hạn của doanh nghiệp là thứ giúp dự án tiếp cận vốn, và do đó thực sự bổ sung năng lực vào lưới.

Sự phân hoá này đang định hình lại toàn bộ cuộc chơi REC toàn cầu, và cũng là lý do vì sao DPPA sẽ làm thay đổi thị trường Việt Nam trong 2–3 năm tới — chủ đề tôi sẽ quay lại ở bài sau.

5. Temporal (Tương thích theo thời gian) và geographic matching (tương tích theo địa lý) — cùng giờ, cùng lưới?

Trục thứ năm là trục tiên tiến nhất, và mới chỉ bắt đầu được áp dụng bởi các doanh nghiệp đi đầu (Google, Microsoft). Câu hỏi: chứng chỉ này có đến từ cùng một lưới điện với nơi tải tiêu thụ không? Và điện năng được phát ra trong cùng khung giờ với lúc doanh nghiệp đang tiêu thụ không?

Đây là khái niệm 24/7 hourly matching (đối sánh theo giờ), đối lập với cách làm hiện tại gọi là annual matching (đối sánh theo năm) — nơi người ta chỉ cần tổng MWh phát từ bất kỳ đâu, bất kỳ lúc nào trong năm khớp với tổng MWh tiêu thụ là đủ.

Việt Nam hiện chưa có thị trường hourly matching, và nhiều chứng chỉ I-REC giao dịch trên thị trường là xuyên biên giới – tức được mua từ quốc gia khác và dùng để phủ phát thải cho tiêu thụ ở Việt Nam, hoặc ngược lại. Một doanh nghiệp Việt mua I-REC từ một dự án thủy điện Lào để phủ Scope 2 cho nhà máy ở Bình Dương — đây là một giao dịch hoàn toàn hợp lệ theo I-REC Standard, nhưng về mặt khí hậu, mối liên hệ giữa “nguồn xanh” và “tải tiêu thụ” gần như bằng không.

Khi năm trục gặp nhau: một “low-grade REC” trông như thế nào

Ghép năm trục lại, chân dung của một chứng chỉ I-REC chất lượng thấp nhất trên thị trường Việt Nam hiện nay khá rõ:

– Vintage cũ (2018–2021), tồn kho chưa được retire

– Công nghệ thủy điện lớn, vận hành thương mại trước 2010

– Không có additionality — dự án đã hoàn vốn, REC revenue là lợi nhuận biên

– Unbundled — không đi kèm PPA, tách rời khỏi điện năng vật lý

– Annual matching, không có hồ sơ giờ – lưới

Giá của chứng chỉ này trên thị trường Việt Nam: khoảng 0,5 USD/MWh.

Chân dung của một chứng chỉ chất lượng cao ở cùng thị trường:

– Vintage gần (12 tháng trở lại)

– Điện mặt trời hoặc điện gió vận hành sau 2022

– Có hồ sơ additionality — COD sau khi cơ chế REC được tính vào phương án tài chính

– Bundled với PPA hoặc DPPA

– Cùng lưới, ưu tiên cùng khung giờ

Giá thực tế: thường không có giá niêm yết công khai vì hầu hết được giao dịch riêng lẻ qua các hợp đồng DPPA hoặc long-term PPA. Nhưng so sánh khu vực cho thấy mức giá tương đương với I-REC chất lượng cao ở Đài Loan hay Hàn Quốc có thể cao gấp 8–15 lần rổ giá Việt Nam hiện tại.

Khoảng chênh lệch 15 lần này không phải lỗi thị trường. Nó là giá của chất lượng.

Vậy doanh nghiệp đang mua gì khi mua “I-REC giá 0,5 USD”?

Về mặt kỹ thuật – pháp lý: một chứng chỉ hợp lệ theo chuẩn I-REC, có thể dùng để tuyên bố Scope 2 market-based bằng không cho lượng tương ứng.

Về mặt kế toán GHG Protocol: hợp lệ — với điều kiện chứng chỉ thoả mãn yêu cầu về vintage, cùng thị trường, và các tiêu chí khác.

Về mặt tuyên bố RE100: có vấn đề. RE100 đã nâng yêu cầu kỹ thuật lên trong vài năm qua, và nhiều I-REC vintage cũ từ thủy điện lớn Việt Nam không còn đáp ứng nữa.

Về mặt tác động khí hậu thực tế: gần như bằng không. Khi một doanh nghiệp mua chứng chỉ từ một nhà máy đã vận hành 20 năm, không có PPA đi kèm, không có additionality — đồng 0,5 USD/MWh đó không tạo ra thêm một kWh điện tái tạo nào trên lưới. Nó chỉ dịch chuyển quyền tuyên bố.

Đây là chỗ mà bài phân tích chất lượng gặp câu hỏi phản biện về impact mà tôi đã cân nhắc rất kỹ trước khi viết ra. Tôi không muốn nói rằng “mua I-REC là greenwashing” — đó là một tuyên bố quá đơn giản và sai về mặt kỹ thuật với nhiều trường hợp. Nhưng tôi cũng không thể không nói rằng: giữa một claim kế toán hợp lệ và một đóng góp thực sự cho quá trình chuyển dịch năng lượng, có một khoảng cách — và khoảng cách đó lớn nhất ở phân khúc giá thấp của thị trường Việt Nam hiện nay.

Người mua có quyền ở lại phân khúc đó. Nhưng khi ở lại, họ nên biết chính xác họ đang mua gì. Và quan trọng hơn, họ nên biết rằng kiểm toán của khách hàng downstream của họ, đặc biệt là các tập đoàn châu Âu chịu áp lực từ CSRD và CBAM, sẽ ngày càng biết đọc năm trục mà bài này vừa giải phẫu.

Không phải “đừng mua” — mà là “đọc trước khi mua”

Bài này không đi đến kết luận rằng I-REC là sai, hay doanh nghiệp Việt Nam không nên mua. Đó là một lập luận khác, đơn giản hơn, và theo MCG cũng kém chính xác hơn. I-REC là một công cụ hợp lệ, có chỗ đứng trong chiến lược giảm phát  của doanh nghiệp, và với một số đối tượng — ví dụ doanh nghiệp có cam kết RE100 ràng buộc từ công ty mẹ và cần đáp ứng trong vòng 12 tháng — đây là công cụ hầu như không thể thay thế.

Điều bài này muốn nói là: trước khi mua, hãy đọc kỹ. Đừng chỉ nhìn giá và số MWh. Hãy hỏi vintage, công nghệ, năm COD, bundled hay unbundled. Hãy hỏi câu hỏi khó nhất: nếu không có khoản thanh toán này từ chúng tôi, có thêm một kWh điện tái tạo nào được bổ sung vào lưới không?

Câu trả lời sẽ quyết định liệu khoản chi này là một bước đi có trách nhiệm, hay là một khoản kế toán thuần tuý được trang điểm bằng ngôn ngữ khí hậu.

Và đó cũng là lý do vì sao giá I-REC Việt Nam thấp nhất Đông Nam Á không phải là tin tốt cho người mua. Giá thấp không phải khuyến mãi. Nó là báo động. Đó là thị trường đang âm thầm nói với chúng ta rằng: phần lớn những gì đang được giao dịch ở đây không còn được phần còn lại của thế giới coi là “chất lượng cao” nữa.